Brytyjska armata polowa, stanowiąca podstawowe wyposażenie pułków Royal Field Artillery w czasie I wojny światowej. Jej późniejsze, unowocześnione wersje używane były przez British Army aż do roku 1942.
Tło historyczne:
Na przełomie XIX i XX wieku, wojska brytyjskie (w przeciwieństwie do Francuzów i Niemców) nie posiadały na swoim wyposażeniu żadnych nowoczesnych szybkostrzelnych armat polowych. Po bolesnych doświadczeniach wojen burskich (1899 - 1901), w których ich przeciwnicy użyli takich właśnie dział (pochodzenia niemieckiego), Brytyjczycy schowali "narodową dumę" do kieszeni i natychmiast zakupili setkę podobnych dział w firmie Rheinmetall z Düsseldorfu. W działa te wyposażono kilka pułków artylerii konnej British Army, traktując to jednak jako rozwiązanie eksperymentalne, mające na celu podpatrzenie rozwiązań, zdobycie doświadczeń oraz opracowanie najskuteczniejszej taktyki użycia. Oficjalnie nazwano je "15-pounder Quick Firing Field Guns", a nieoficjalnie znane były jako "Ehrhardt Guns" (od nazwiska konstruktora).
Równocześnie krajowe firmy zaproszono do opracowania własnej konstrukcji nowoczesnej armaty polowej, a w roku 1902 oceniono przygotowane prototypy. Niestety, wojskowi decydenci nie byli w stanie dokonać finalnego wyboru, gdyż każda z trzech najwyżej ocenionych armat miała zarówno swoje zalety, jak i dość istotne wady. Dalszy ciąg procesu decyzyjnego ponownie odzwierciedlał brytyjskie praktyczne podejście do rozwiązywania problemów - otóż tych trzech producentów zaproszono na wspólną konferencję i przedstawiono im "propozycję nie do odrzucenia". W rezultacie powstała wspólna armata - z lufa, zamkiem i łożem Armstronga, oporopowrotnikiem Vickersa i systemem celowniczym Royal Ordnance Factory. Tym razem generalicja była usatysfakcjonowana i nową armatę oficjalnie przyjęto do uzbrojenia w roku 1904.
Zgodnie z przyjętymi wówczas poglądami, działo miało zwalczać przede wszystkim piechotę i kawalerię - zatem w skład jednostki ognia wchodziły wyłącznie szrapnele, w których zapalnik czasowy i ładunek prochowy powodował wyrzucenie w określonym miejscu podczas lotu ponad trzystu ołowianych kul, rażących przeciwnika od góry. Z uwagi na spory kaliber (84 mm, wobec 75 mm analogicznej armaty francuskiej "Mle 1897", czy 77 mm niemieckiej "FK 96 nA") i większą masę pocisku (co przekładało się na większą liczbę kul), brytyjskie działo było w początkach I wojny światowej najskuteczniejszą w swojej roli konstrukcją na świecie. Z kolei jego najpoważniejszą wadą było jednoogonowe łoże, które znacznie zmniejszało możliwy kąt podniesienie lufy, ograniczając w ten sposób donośność. "Osiemnastofuntówka" miała także nieco mniejszą szybkostrzelność niż francuska "siedemdziesiątka piątka", czego przyczyną była nieco anachroniczna konstrukcja zamka. W toku eksploatacji okazało się, że niewłaściwe było także umiejscowienie oporopowrotnika nad lufą (nadmiernie rozgrzewał się podczas strzelania i w rezultacie zaczynał przeciekać, z czym próbowano sobie radzić, owijając go liną nasączoną impregnatem). Wszystkie te wady usuwano jednak sukcesywnie w późniejszych wersjach działa.
Oficjalna nazwa armaty, zgodnie z brytyjskim systemem oznaczeń, odnosiła się do nominalnej masy pocisku (18 funtów) i podkreślała jej szybkostrzelność (QF = Quick Fire) wynikającą ze stosowania amunicji zespolonej – pocisk wraz z łuską tworzył jedną całość (nabój) co przyspieszało ładowanie.
Paradoksalnie, wspomniana skuteczność "osiemnastofuntówek" była jedną z przyczyn, dla której ówczesna British Army nie widziała potrzeby przyjęcia na uzbrojenie większej liczby ciężkich karabinów maszynowych (dla których wówczas widziano podobną rolę - w tym zwalczanie żołnierzy wroga ogniem pośrednim z dużych odległości). Z wyliczeń na papierze wynikało, że jedna "osiemnastofuntówka" przy ogniu szybkim mogłaby w ciągu minuty porazić wojsko przeciwnika taką liczbą kul ze szrapneli, jaką w tym samym czasie dałoby radę wystrzelić nie mniej niż dwadzieścia (!) karabinów maszynowych Maxim, czy Vickers. Dopiero podczas I wojny światowej szybko i w pełni zrozumiano oraz właściwie oceniono możliwości, rolę oraz uzupełnianie się (a nie "konkurencję") ciężkich karabinów maszynowych i armat polowych. Wspomniane realia wojenne wymusiły także wprowadzenie nowych rodzajów amunicji do "osiemastofuntówek" - z pociskami burzącymi (od jesieni 1914), a w następnie również dymnymi, oświetlającymi i chemicznymi, zawierającymi iperyt. Te ostatnie w okresie międzywojennym wycofano z uzbrojenia, ale w zamian pojawił się nowy rodzaj amunicji, z pociskami przeciwpancernymi.
Łącznie wyprodukowano około 10 500 "osiemnastofuntówek" (większość w czasie trwania I wojny światowej). Ich następczynią została pod koniec lat trzydziestych kolejna udana brytyjska konstrukcja - haubicoarmata 87,6 mm (tzw "dwudziestopięciofuntówka").
Opis eksponatu:
Armata „Ordnance QF 18-Pounder Mk I” w wersji z początku I wojny światowej, przedstawiona w położeniu bojowym (w położeniu transportowym, górną i dolną część tarczy ochronnej składano na zawiasach). Ówczesne armaty polowe Armii Brytyjskiej malowano jednolicie półmatowym kolorem zielonym lub jasnoszarym "Service Grey", z wyjątkiem zamka i wylotu lufy pozostawionych w naturalnym kolorze stali. Elementy mosiężne polerowano na wysoki połysk. Oczywiście już po pierwszych walkach zaczęto stosować malowanie deformujące (kamuflaż) a polerowanie czegokolwiek "na błysk" zostało najsurowiej zabronione.
Model w skali 1:35, zestaw Emhar.
Zdjęcie archiwalne, wykonane 28 września 1917 roku, przedstawia "osiemnastofuntówki" z 14 Baterii 5 Brygady Artylerii Polowej, wchodzącej w skład 2 Dywizji Australijskiej w akcji na froncie zachodnim pod Bellewaarde, niedaleko Ypres. Pierwszy z lewej stoi dowódca działonu, kapral Nixon. Ładowniczy, kanonier Fosberg zginie kilka dni po wykonaniu tego zdjęcia. Fot. via "The Great War" t. 10 str. 520 (wydanie z 1918).
